O άγιος Χριστόφορος βρίσκεται στη βορειοδυτική πλαγιά του Μαχαιρά Ξηρομέρου, εκεί όπου κάποτε χτυπούσε η καρδιά του πρώτου οικισμού, στέκει ακόμη ο ταπεινός ναΐσκος . Ένα μικρό εκκλησάκι έξι αιώνων, που άντεξε στον χρόνο, στις φθορές και στις ανθρώπινες παρεμβάσεις, κρατώντας ζωντανή τη μνήμη του χωριού.
Ο ναός αυτός, σύμφωνα με τις εκτιμήσεις που διασώζονται, χτίστηκε στα τέλη του 14ου ή στις αρχές του 15ου αιώνα. Η χρονολογία αυτή τον καθιστά ένα από τα παλαιότερα σωζόμενα θρησκευτικά μνημεία της περιοχής. Συνδέεται με τον πρώτο οικισμό του Μαχαιρά ο οποίος, όπως γράφει ο Λαογράφος Γεράσιμος Ηρ. Παπατρέχας, εκτεινόταν από τη θέση «Άγιος Χριστόφορος», «Άι Κστόφουρους» στην ντοπιολαλιά του ξηρομέρου, σε όλη την πλαγιά μέχρι «της Κυράς τις αμυγδαλιές».
Γράφει η δρ Μαρία Ν. Αγγέλη
Η τοποθεσία «της Κυράς τις αμυγδαλιές» ή κατά το ξηρομερίτικο ιδίωμα «τ’ς Κυράς τ’ς αμυδγαλιές» αποτελεί ένα χαρακτηριστικό δείγμα ελληνικού τοπωνυμίου, το οπoίο συνδυάζει φυσικό στοιχείο και ανθρώπινη παρουσία. Η λέξη «Κυρά» αποτελεί τιμητική προσφώνηση, ίσως για κάποια επιφανή γυναίκα ή ιδιοκτήτρια γης στην περιοχή. Ο ακριβής μύθος για την «Κυρά» δεν καταγράφεται σε επίσημες πηγές. Διασώζεται από τοπικές αφηγήσεις, όπου λέγεται ότι εκεί έζησε μια αρχόντισσα που είχε πλούτη, χρυσαφικά κ.λπ. Μέχρι σήμερα δεν βρέθηκε κάτι από τον θησαυρό της… Η λέξη «αμυγδαλιές» δείχνει ότι η περιοχή είχε αμυγδαλιές. Υπήρχε αμυγδαλεώνας, μάλλον ιδιοκτησία της Κυράς. Η διατήρηση του τοπωνυμίου μέχρι σήμερα αποδεικνύει τη δύναμη της προφορικής παράδοσης και της συλλογικής μνήμης.
Ο ναΐσκος: «Στην αρχική του μορφή,» γράφει ο Παπατρέχας, «ο ναΐσκος ήταν σταυροειδής με περίτεχνο τρούλο, καλυμμένος με πολύ βαριά κεράμωση ένα βαρύ κεραμίδι, με έντυπο μονόγραμμα, φυλάσσεται στο γραφείο της εκκλησίας [εννοεί, προφανώς, ότι σώζεται ένα δείγμα κεραμιδιού στο γραφείο της εκκλησίας του Αγίου Γεωργίου]. Εσωτερικά ήταν κατάγραφος και διακρίνονται αλλεπάλληλα στρώματα επιζωγραφίσεων. Τα υπολείμματα που σώζονται είναι του 16ου αιώνα. Η άγνοια των γυναικών του χωριού αλλά και των κατά καιρούς εφημερίων, κατέστρεψαν, δυστυχώς, όλη την ιστόρηση. Ακόμα και πρόσφατα θεώρησαν καλό να σοβατίσουν με ασβέστη τις λίγες ζωγραφιές της κόγχης του ιερού και της προσκομιδής» (Γερ. Ηρ. Παπατρέχας, Το Χρονικό του Μαχαιρά, Έκδοση του Συλλόγου Μαχαιριωτών Αθήνας, σελ.17). Ο τρούλος τον οποίο καταγράφει, λέγεται ότι καταστράφηκε περίπου τη δεκαετία του 1960.
Ο ναός του Αγίου Χριστοφόρου ήταν ενοριακός ναός και έως σήμερα είναι πολιούχος του Μαχαιρά, ενώ στο σημερινό χωριό δεσπόζει ο περικαλλής ναός του Αγίου Γεωργίου. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει το γεγονός ότι ο ναΐσκος ήταν αγιογραφημένος εσωτερικά. Οι αγιογραφίες αυτές, πιθανότατα έργα μεταβυζαντινής τεχνοτροπίας, αποτελούσαν σημαντικό στοιχείο της καλλιτεχνικής του ταυτότητας.
Με την πάροδο των χρόνων όμως, και χωρίς να υπάρχει συνείδηση της καλλιτεχνικής τους αξίας, οι αγιογραφίες καλύφτηκαν επανειλημμένα με ασβέστη. Η πρακτική του ασβεστώματος, η οποία εφαρμοζόταν συχνά για λόγους «καθαριότητας» ή ανακαίνισης, είχε ως αποτέλεσμα τη φθορά και τελικά την καταστροφή του ζωγραφικού διακόσμου. Οι ευσεβείς γυναίκες του χωριού, πιθανόν 19ο με αρχές του 20ου αιώνα, ασβέστωναν το εσωτερικό του ναού, γιατί οι τοιχογραφίες είχαν φθαρεί και θεωρούνταν παλιές και σκοτεινές. Δεν είχαν γνώση της αξίας των αγιογραφιών και νόμιζαν ότι με τον ασβέστη φώτιζε ο ναός από καθαριότητα! Οι ίδιες είχαν αναλάβει την επιμέλεια του εξωραϊσμού του, όπως έκαναν και στις κατοικίες τους, ιδιαίτερα τις παραμονές του Πάσχα… Οι ιερείς της εποχής το γνώριζαν ότι οι γυναίκες «καθαρίζουν» τον ναό και μάλλον το θεωρούσαν φυσιολογικό. Δεν το αντιλαμβάνονταν το «καθάρισμα των αγιογραφιών» ως καταστροφή της τέχνης.
Επίσης, όταν έγιναν πρόχειρες ανακαινίσεις του ναού από μαστόρους οι οποίοι δεν γνώριζαν την αξία των αγιογραφιών, πάλι σοβατιζόταν το εσωτερικό και καλύπτονταν η τέχνη… Όλα γίνονταν από την ευσέβεια των χωριανών και του εφημέριου, προκειμένου να διατηρηθεί το εκκλησάκι. Δεν πρόκειται για πράξη πρόθεσης ή βεβήλωσης, αλλά για χαρακτηριστικό παράδειγμα μιας εποχής όπου η έννοια της διατήρησης των μνημείων δεν ήταν διαδεδομένη στην τοπική κοινωνία. Τότε δεν υπήρχε καμιά αρχαιολογική επίβλεψη …
Ακόμη και σήμερα, οι χωριανοί, από ευσέβεια και φροντίδα προς τα εξωκλήσια του Μαχαιρά, προσθέτουν στέγαστρα και σιδερένια παγκάκια, χωρίς αρχιτεκτονική μελέτη ή αισθητικό σχεδιασμό. Το αποτέλεσμα είναι αντιαισθητικό και κακόγουστο, το οποίο δεν εναρμονίζεται με το ωραίο φυσικό κάλλος της περιοχής… Απογοητεύτηκα, όταν επισκέφτηκα τα εξωκλήσια του Αγίου Δημητρίου και της Αγίας Παρασκευής στα Βρύστιανα, τα οποία αποτελούν πολύτιμο κομμάτι της παράδοσης και της ταυτότητάς μας. Είναι σημαντικό, κάθε παρέμβαση, η οποία γίνεται με καλή πρόθεση, να γίνεται με σχεδιασμό και σεβασμό στην αισθητική και την αυθεντικότητα αυτών των ιερών και φυσικών χώρων! Η αυθαίρετη προσθήκη κατασκευών, χωρίς σχεδιασμό, κινδυνεύει να υποβαθμίσει την αισθητική και την πολιτιστική αξία των χώρων αυτών.
Ο Αθανάσιος Παλιούρας στο έργο του Βυζαντινή Αιτωλοακαρνανία, κάνει μια σύντομη αναφορά, χωρίς φωτογραφία, στον ναό του Αγίου Χριστοφόρου Μαχαιράς: «Απλός μονόχωρος καμαροσκεπής ναός με ημικυκλική αψίδα, που εξέχει ανατολικά, και με λιθόχτιστο τέμπλο. Τελευταία επεκτάθηκε προς δυτικά. Στον παλαιό ναΐσκο σώζονται δύο στρώματα τοιχογραφιών. Το νεότερο στρώμα επικάλυψε το παλαιότερο, αλλά και αυτό δέχτηκε επιζωγραφίσεις. Από το δεύτερο στρώμα διατηρούνται καλύτερα στην κλείδα της καμάρας ο Παλαιός των Ημερών, ο Παντοκράτωρ και ο Μεγάλης Βουλής Άγγελος σε χωριστές ακτινωτές δόξες. Γύρω τους ζωγραφίζονται ως τη μέση προφήτες με ενεπίγραφα ειλητάρια στα χέρια. Στα πλάγια διακρίνονται σε ζώνη στηθάρια αγιών και πιο χαμηλά η ζώνη των ολόσωμων αγίων. Από τις συνθέσεις ξεχωρίζει μόνο η Γέννηση του Χριστού και κυρίως το λουτρό του νηπίου.
Τα λίγα τμήματα, που δεν είναι επιζωγραφισμένα, αποκαλύπτουν δεξιοτέχνη ζωγράφο με σχεδιαστικές δυνατότητες όχι τυχαίες, και με ικανοποιητική γνώση των συνδυασμών των χρωμάτων».
Ο Άγιος Χριστόφορος του Μαχαιρά, παρά τις φθορές του, εξακολουθεί να αποτελεί σημείο αναφοράς για τους κατοίκους του χωριού. Είναι ο σύνδεσμος με τον παλαιό οικισμό, με τις γενιές που έζησαν, προσευχήθηκαν και αναπαύονται στον τόπο αυτό. Η παρουσία του νεκροταφείου ενισχύει το συμβολισμό της συνέχειας και της ιερότητας του χώρου. Το μικρό και λιτό εκκλησάκι, δεν είναι απλώς ένα θρησκευτικό κτίσμα. Είναι ζωντανό τεκμήριο ιστορίας, φορέας συλλογικής μνήμης και σύμβολο της διαχρονικής παρουσίας του Μαχαιρά στον τόπο …
Ο Άγιος Χριστόφορος ο Μεγαλομάρτυρας τιμάται στις 9 Μαΐου και θεωρείται προστάτης των χωραφιών και των αμπελιών από τις δυσμενείς καιρικές συνθήκες και ιδιαίτερα από την πτώση χαλαζιού. Την παραμονή και ανήμερα του Αγίου Χριστοφόρου, 8 – 9 Μαΐου, γινόταν το πανηγύρι του Μαχαιρά, ένα από τα καλύτερα στα χωριά του Ξηρομέρου. Διατηρήθηκε μέχρι την αυγή του 21ου αιώνα. Τα τελευταία χρόνια μεταφέρθηκε στον Αύγουστο, λόγω επιστροφής των χωριανών για τις καλοκαιρινές διακοπές τους. (Βλέπετε: Μαρία Ν. Αγγέλη, Μαχαιράς Ξηρομέρου Αιτωλοακαρνανίας: Ο τόπος και οι άνθρωποι…, στο: https://www.aitoloakarnaniabest.gr).
Πηγή: Άγιος Χριστόφορος Μαχαιρά Ξηρομέρου: Μνήμη, ευσέβεια, μύθος και ασβέστης…
