Με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα Ερυθρού Σταυρού & Ερυθράς Ημισελήνου (8 Μαΐου), διαβάστε το ενδιαφέρον άρθρο της Ειρήνης Τριανταφύλλου Παπαγεωργίου, φιλολόγου(Αγγλ. Φιλ.) και θεολόγου, εθελόντριας Αδελφής Νοσηλευτικής του Ε.Ε.Σ., του Περιφερειακού Τμήματος Αγρινίου*
Ο Ελληνικός Ερυθρός Σταυρός (E.E.Σ.) είναι ο παλαιότερος και μεγαλύτερος μη κερδοσκοπικός οργανισμός φιλανθρωπικού, υγειονομικού και ειρηνευτικού χαρακτήρα στην Ελλάδα. Αποτελεί ισότιμο και αναπόσπαστο μέλος της Διεθνούς Επιτροπής του Ερυθρού Σταυρού (Δ.Ε.Σ) και της Ερυθράς Ημισελήνου (εν συντομία: Ερυθρός Σταυρός ή «Κίνημα») και απολαύει όλων των εξαιρετικών προνομίων τα οποία έχουν κατοχυρωθεί μέσω διεθνών συνθηκών.
Η Διεθνής Επιτροπή του Ερυθρού Σταυρού και της Ερυθράς Ημισελήνου1 ιδρύθηκε από τον εμπνευσμένο Ελβετό έμπορο Ερρίκο Ντυνάν (Jean Henry Dunant, 1828-1910). Αφορμή της ίδρυσής της υπήρξε η πολύνεκρη και πολυαίμακτη μάχη του Σολφερίνου, το 1859, κατά τη διεξαγωγή της οποίας ο Ερρίκος Ντυνάν υπήρξε αυτόπτης μάρτυρας. Τότε ο ίδιος κατενόησε την επιτακτική ανάγκη να δράσει άμεσα υπέρ των τραυματιών της μάχης και πάραυτα προέβη στην κινητοποίηση των κατοίκων της γύρω περιοχής για την παροχή βοήθειας προς τους τραυματισμένους και εξασθενημένους στρατιώτες.
Η εμπειρία αυτή υπήρξε καθοριστική για τον Ερρίκο Ντυνάν, με συνέπεια το 1863 να εισηγηθεί σε ομάδα φίλων του την ιδέα δημιουργίας οργανωμένης και μόνιμης ανθρωπιστικής δομής με στόχο την περίθαλψη των τραυματιών του πολέμου. Προσφέροντας την περιουσία του, προχώρησε στην ίδρυση της οργάνωσης «Διεθνής Επιτροπή Βοήθειας για τους Τραυματίες του Πολέμου» 2.
Τα μέλη της Επιτροπής υπογράφουν την Πρώτη Σύμβαση της Γενεύης την 22 η Αυγούστου 1864 3 , στην Ελβετία, με σκοπό «τη βελτίωση της τύχης των τραυματιών και των ασθενών στις ένοπλες δυνάμεις που βρίσκονται σε εκστρατεία». Με τη Σύμβαση αυτή καθιερώνεται διεθνώς το έμβλημα του Ερυθρού Σταυρού ως σύμβολο ουδετερότητας 4. Ακολουθούν τρεις ακόμη Συμβάσεις: η Δεύτερη Σύμβαση της Γενεύης του 1906 για τη βελτίωση της τύχης των τραυματιών, ασθενών και ναυαγών των ενόπλων δυνάμεων που βρίσκονται στη θάλασσα, η Τρίτη Σύμβαση της Γενεύης του 1929 για τη μεταχείριση των αιχμαλώτων πολέμου, και η Τέταρτη Σύμβαση της Γενεύης του 1949 για την προστασία του άμαχου πληθυσμού σε καιρό πολέμου. Και οι τέσσερις αυτές Συμβάσεις, όπως αναθεωρήθηκαν το 1949 και ισχύουν εώς σήμερα, αποτελούν τον ακρογωνιαίο λίθο του Διεθνούς Ανθρωπιστικού Δικαίου.
Η Ελλάδα – παρά το γεγονός ότι είχε ανακτήσει την ανεξαρτησία της από τον Οθωμανικό ζυγό πριν από τρείς δεκαετίες- προσχώρησε άμεσα στην Πρώτη Σύμβαση της Γενεύης, και συγκεκριμένα στις 5 Ιανουαρίου 1865, επιβεβαιώνοντας την έμπρακτη δέσμευση της χώρας στις ανθρωπιστικές αρχές. Μετέπειτα, στις 10 Ιουνίου του 1877, με πρωτοβουλία της βασίλισσας Όλγας η οποία υπήρξε μια από τις πρώτες εθελόντριες του «Κινήματος», ιδρύθηκε ο Ελληνικός Ερυθρός Σταυρός, ο οποίος μέχρι σήμερα παραμένει αφοσιωμένος στην προάσπιση της ανθρώπινης ζωής και αξιοπρέπειας.
Αυτό καθίσταται εμφανές και από το καταστατικό του Ελληνικού Ερυθρού Σταυρού στο οποίο αναφέρονται τα εξής:
«Ἐπίκουρος τῶν ἐν πολέμῳ τραυματιῶν Σύλλογος· Ἐνεκρίθη ἡ ἵδρυσις τοῦ Συλλόγου τούτου διὰ τοῦ ἀπὸ 10 Ἰουνίου 1877 Βασιλικοῦ Διατάγματος. Σκοπὸς αὐτοῦ εἶναι ἡ πρὸς τοὺς ἐν πολέμῳ τραυματιζομένους περίθαλψις, κατὰ τὰς γενικὰς ἀρχὰς τῆς Συμβάσεως τῆς Γενεύης (1864) καὶ τῆς προσθέτου αὐτῆς πράξεως (1868). Τὸν Σύλλογον συγκροτοῦσιν οἱ ἰδρυταί, καταβάλλοντες ἐτήσιον ἔρανον εἴκοσι πέντε (25) νέων δραχμῶν, καὶ τὰ μέλη, καταβάλλοντα ἐτήσιον ἔρανον πέντε (5) νέων δραχμῶν. Ἰδρυταὶ καὶ μέλη διατελοῦσι καὶ κυρίαι. Ἡ σφραγὶς τοῦ Συλλόγου φέρει ἐν μέσῳ μὲν Ἐρυθρὸν Σταυρὸν ἐπὶ λευκοῦ φόντου…».
Το έντονο ενδιαφέρον που προκάλεσε η ίδρυση του Ελληνικού Ερυθρού Σταυρού φαίνεται και από τη σύνθεση των μελών του Διοικητικού Συμβουλίου το οποίο απαρτίζεται από σπουδαίες προσωπικότητες. Ως πρώτος πρόεδρος αναλαμβάνει ο Μάρκος Ρενιέρης, καθηγητής της Νομικής του Πανεπιστημίου Αθηνών και ως αντιπρόεδρος ο Τυπάλδος Πρετεντέρης, καθηγητής της ειδικής Νοσολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών.
Η ιστορική πορεία του Ελληνικού Ερυθρού Σταυρού είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με τη σύγχρονη ιστορία της χώρας μας καταγράφοντας μια αξιοσημείωτη ανθρωπιστική διαδρομή ήδη από το πρώτο έτος της ίδρυσής του. Εντάσσεται στη μακρά ανθρωπιστική παράδοση του ελληνικού κόσμου η οποία έχει ως επίκεντρο το σεβασμό προς την ανθρώπινη ζωή. Εξάλλου, θεμελιώδεις ανθρωπιστικές αρχές διατυπώνονται από την αρχαιότητα. Μια τέτοια μαρτυρία έχουμε και σε λόγο του Αισχίνη (Περὶ παραπρεσβείας, 2.115) : «μηδεμίαν πόλιν τῶν ἀμφικτυονίδων ἀνάστατον ποιήσειν, μήδ’ ὑδάτων ναματιαίων εἴρξειν μήτ’ έν πολέμῳ μήτ’ έν εἰρήνῃ…», δηλαδή να μη διασαλευθεί καμμία πόλη των Αμφικτυονιών και να μη διακοπεί η ροή των υδάτων ούτε σε καιρό πολέμου ούτε σε καιρό ειρήνης. Χαρακτηριστική, επίσης, ήταν και η καταδίκη σε θάνατο των έξι Αθηναίων στρατηγών (Ξενοφών «Ελληνικά», 1,7,4) διότι: «ούκ ανείλοντο τούς ναυαγούς», δηλαδή για την αμέλειά τους να διασώσουν τους ναυαγούς και να περισυλλέξουν τις σορούς, στη ναυμαχία των Αργινουσών (406 π.χ.) κατά τη διάρκεια του Πελοποννησιακού Πολέμου. Ακόμα και αν η καταδίκη των στρατηγών στην περιβόητη αυτή δίκη είχε να κάνει με την αμέλεια τους απέναντι σε φίλιες δυνάμεις, βοήθησε στη δημιουργία ενός κλίματος σεβασμού της ανθρώπινης ζωής εν γένει. Οι αρχές αυτές συνεχίστηκαν ιστορικά μέσω της ανθρωπιστικής διδασκαλίας των Πατέρων της Ορθόδοξης Εκκλησίας που υλοποιήθηκαν έμπρακτα με τη λειτουργία ξενώνων, πτωχοκομείων, λεπροκομείων και νοσοκομείων, με κορυφαίο παράδειγμα την ανοικοδόμηση της Βασιλειάδας (συγκροτήματος ευαγών ιδρυμάτων) από τον Μέγα Βασίλειο και θεωρούνται ως η πρώιμη μορφή Διεθνούς Δικαίου και κανόνων πολέμου, που αποσκοπούσε στην προστασία των ιερών χώρων και των μελών της συμμαχίας. Προαναγγέλλουν, ακόμη, τη σύγχρονη απαγόρευση της γενοκτονίας και των εγκλημάτων πολέμου που επιβλέπει σήμερα ο Ο.Η.Ε.
Οι αξίες του Ελληνικού Ερυθρού Σταυρού υπερβαίνουν ιδεολογικά και γεωγραφικά σύνορα. Ο Ελληνικός Ερυθρός Σταυρός, έως σήμερα, συμπορεύεται με το Διεθνές Κίνημα του Ερυθρού Σταυρού και της Ερυθράς Ημισελήνου και η δράση του παραμένει σταθερά και αδιάλειπτα προσανατολισμένη σε επτά θεμελιώδεις αρχές: Ανθρωπισμός, Αμεροληψία, Ουδετερότητα, Ανεξαρτησία, Εθελοντισμός, Ενότητα και Παγκοσμιότητα 5, οι οποίες συνθέτουν τον πυρήνα της αποστολής και της ταυτότητάς του. Η κοσμοθεωρία του συνοψίζεται στο τρίπτυχο: Άνθρωπος – Κοινωνία – Κόσμος (Φύση).
Ο Ελληνικός Ερυθρός Σταυρός επιτελεί ένα σύνθετο και πολυδιάστατο ανθρωπιστικό έργο με αφοσίωση, ανιδιοτέλεια και διαρκή εγρήγορση και τούτο χάρις στους νοσηλευτές/τριες και τους εθελοντές/ντριές του. Υπηρετεί πιστά το Διεθνές Ανθρωπιστικό Δίκαιο σε καιρό ειρήνης και πολέμου είτε στη στεριά είτε στη θάλασσα. Ως εκ τούτου σε περιόδους ειρήνης συμπαραστέκεται στα θύματα επιδημιών, θεομηνιών και φυσικών καταστροφών, ενώ στο «τραύμα του πολέμου» συντρέχει ενεργά το έργο των Στρατιωτικών νοσοκομείων. Ταυτόχρονα φροντίζει τον άμαχο πληθυσμό που πλήττεται από τις συνέπειες των συγκρούσεων. Περαιτέρω, συνεργάζεται με τους εθνικούς συνδέσμους του Ερυθρού Σταυρού, τους κοινωνικούς φορείς, το κράτος και την Εκκλησία ανταποκρινόμενος σε κάθε περίσταση όπου υπάρχει ατομική ή συλλογική ανάγκη.
Σε όλες τις δράσεις του στελεχώνεται από τα τρία συνεργαζόμενα σώματα: των Εθελοντών Νοσηλευτικής, των Εθελοντών Κοινωνικής Πρόνοιας και των Εθελοντών Σαμαρειτών, Διασωστών και Ναυαγοσωστών. Τα τρία αυτά σώματα εθελοντριών και εθελοντών προσφέρουν «αναργύρως» τις υπηρεσίες τους με διακριτικότητα, σεβασμό και με απόλυτη προσήλωση προς τον συνάνθρωπο που «δοκιμάζεται» καταδεικνύοντας την δύναμη της υπέρβασης από το «εγώ» στο συλλογικό «εμείς»6 . Παράλληλα, το τμήμα Νεότητας δραστηριοποιείται σε τομείς που του αναλογούν. Η αναγνώριση της συμβολής και της σπουδαιότητας της δράσης των εθελοντριών/ντών αντικατοπτρίζεται στη συλλογική αποδοχή και στην κινητοποίηση της ελληνικής κοινωνίας, όταν κριθεί απαραίτητο, αναδεικνύοντας κάθε φορά την έμπρακτη αλληλεγγύη της, η οποία «μιλάει στον πυρήνα της ύπαρξής της».
.
ΜΝΗΜΕΣ ΔΡΑΣΕΩΝ: η γραμμική ιστορία του Ελληνικού Ερυθρού Σταυρού
Ο Ελληνικός Ερυθρός Σταυρός από την ίδρυσή του έως και σήμερα βρίσκεται σταθερά δίπλα στον άνθρωπο που δοκιμάζεται, ιδιαίτερα σε περιόδους πολέμων, φυσικών καταστροφών, επιδημιών, κοινωνικών και πολιτικών κρίσεων. Με γνώμονα το σεβασμό στην ανθρώπινη αξιοπρέπεια ανταποκρίνεται στις ποικίλες ανάγκες του πληθυσμού (υλικές, σωματικές και ψυχικές) αναλαμβάνοντας καθοριστικό ρόλο σε δύσκολες στιγμές, ακόμη και για τις δυνατότητες του κρατικού μηχανισμού.
Στην ιστορική του διαδρομή αποτυπώνονται σειρές από ιδιαίτερα καινοτόμες παρεμβάσεις, δράσεις και αποστολές. Ήδη κατά την Κρητική Επανάσταση του 1878 οργανώνονται πρόχειρα νοσοκομεία για την περίθαλψη των τραυματιών του πολέμου. Το ίδιο διάστημα συγκροτείται και ο τομέας Νοσηλευτικής του Ελληνικού Ερυθρού Σταυρού. Λίγα χρόνια αργότερα στο μεγάλο σεισμό της Χίου, το 1881, δημιουργείται κινητό χειρουργείο και διανέμονται τρόφιμα και ρουχισμός στους τραυματίες ανεξαρτήτου θρησκείας. Σπουδαία, επίσης, υπήρξε η βοήθεια του Ελληνικού Ερυθρού Σταυρού στον ελληνοτουρκικό πόλεμο του 1897. Προσέφερε νοσηλευτική επικουρία στον μαχόμενο στρατό και στον άμαχο πληθυσμό και απέστειλε στη Λάρισα ολόκληρο κινητό νοσοκομείο 7. Οι εθελόντριες Αδελφές επιμελούνται όχι μόνο τη νοσηλεία αλλά και την καθαριότητα και τον καλλωπισμό των θαλάμων, όπως αναφέρεται και στην εφημερίδα «Σκρίπτ» της 16 ης Μαΐου 1897: «Περιήλθομεν τους ευρείς θαλάμους απαστράπτοντας εκ τάξεως και καθαριότητος. Δεν έλειπαν και τα άνθη εις μερικούς εξ αυτών». Μάλιστα, από την αγγλική αποστολή του Ερυθρού Σταυρού πραγματοποιούνται, σε συνεργασία με το Ελληνικό τμήμα, οι πρώτες ακτινογραφίες πολεμικών τραυμάτων με φορητό ακτινολογικό μηχάνημα όχι μόνο στη χώρα μας, αλλά και σε παγκόσμιο επίπεδο. Επίσης, αναλαμβάνει την περίθαλψη προσφύγων
απ’ όλες τις τουρκοκρατούμενες περιοχές που περνάνε τα ελληνικά σύνορα και εισέρχονται στην Ελλάδα.
Στις αρχές του 19ου αιώνα και ειδικότερα το 1911 δημιουργείται η πρώτη Πρακτική Σχολή Αδελφών Νοσοκόμων (μονοετούς φοίτησης) , με βασικό στόχο τη συμβολή της στην υγειονομική υπηρεσία του κράτους.
Η δράση της αποτέλεσε κίνητρο για την ανάπτυξη της νοσηλευτικής εκπαίδευσης στη χώρα.
Στην διάρκεια των Βαλκανικών Πολέμων (1912-1913) ανοίγουν νοσοκομειακές μονάδες του Ελληνικού Ερυθρού Σταυρού σε όλη την Ελλάδα. Προσφέρουν περίθαλψη σε 8.947 τραυματίες πολέμου και σε 2.080 ασθενείς από κακουχίες. Ιδιαίτερη φροντίδα υπήρξε για τα 580 καταγεγραμμένα περιστατικά στρατιωτών που έπαθαν κρυοπαγήματα.
Εθελόντριες του Ε.Ε.Σ. στους Βαλκανικούς Πολέμους (Πηγή: balkanwars.gr)
Προκειμένου να ανταποκριθεί στις μεγάλες οικονομικές ανάγκες που προκύπτουν, ο Ελληνικός Ερυθρός Σταυρός διοργανώνει εράνους στην Ελλάδα και το εξωτερικό. Εξίσου, σημαντική ήταν η βοήθεια που έδωσε κατά τη διάρκεια του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου (1914-1918). Αποφασίζεται, το 1914, η ίδρυση της Σχολής Επίκουρων Αδελφών Νοσοκόμων 8 (διετούς φοίτησης) και η εκπαίδευσή τους ανατίθεται στις Αδελφές Νοσοκόμες του Ελληνικού Ερυθρού Σταυρού. Συγχρόνως, συγκροτούνται κινητά και μόνιμα νοσοκομεία και ιατρεία για την περίθαλψη των τραυματιών στο μέτωπο και τα μετόπισθεν του πολέμου και το Χειρουργείο Μετώπου του Ελληνικού Ερυθρού Σταυρού.
Ορεινό χειρουργείο κατά τους Βαλκανικούς Πολέμους 1912-1913 , (Πηγή: Αριστείδης Διαμαντής, Επιτομή ιστορίας στρατιωτικής ιατρικής και νοσηλευτικής στην Ελλάδα)
Την επόμενη χρονιά, δηλαδή το 1915, δημιουργείται η Επιτροπή και το Γραφείο Αιχμαλώτων Πολέμου για την αναζήτηση αιχμαλώτων και αγνοουμένων πολέμου 9. Οι αναζητήσεις πραγματοποιούνταν αρχικά μέσω της ραδιοφωνίας και της τηλεφωνίας. Ο αριθμός τους ανέρχεται στους 400.000 ατομικούς φακέλους.
Την ίδια περίοδο, δηλαδή στη μεγάλη πυρκαγιά της Θεσσαλονίκης στις 5 & 6 Αυγούστου του 1917 δεν έλλειψε η συνδρομή υγειονομικής περίθαλψης από τις Εθελόντριες Αδελφές νοσοκόμες οι οποίες συνεργάζονται με τις αρμόδιες αρχές και προσφέρουν βοήθεια στους πυροπαθείς διανέμοντάς τους τρόφιμα και αναγκαία είδη.
Ο Ερυθρός Σταυρός, στην έκκληση της Ελληνικής Κυβέρνησης να καλύψει τις ανάγκες που προκύπτουν στην διάρκεια της Μικρασιατικής Εκστρατείας (1919-1922), ανταποκρίνεται άμεσα, θέτοντας σε λειτουργία νοσοκομεία, θεραπευτήρια και ιατρεία για την περίθαλψη και νοσηλεία των τραυματιών του πολέμου σε πόλεις όπως στην Προύσα και στην Σμύρνη. Σε δεύτερη αποστολή αποστέλλει και το πλωτό νοσοκομείο «Αμφιτρίτη» με το αναγκαίο ιατρικό και νοσηλευτικό προσωπικό10.
Σμύρνη, Μικρασιατική Εκστρατεία, Ελληνικό Νοσοκομείο, (Πηγή: Αριστείδης Διαμαντής, Επιτομή ιστορίας στρατιωτικής ιατρικής και νοσηλευτικής στην Ελλάδα)
Ταυτόχρονα, παρέχει φιλανθρωπική αρωγή σε πρόσφυγες Έλληνες που έρχονται στην Ελλάδα. Μετά τη λήξη του πολέμου δημιουργείται το Αρχείο Αναζητήσεων, ιδρύεται η Κεντρική Ερανική Επιτροπή και διενεργείται ο πρώτος Ετήσιος Πανελλήνιος Έρανος. Μετά την υπογραφή της Διεθνούς Συνθήκης της Λοζάνης (30 Ιανουαρίου 1923) και την ανταλλαγή πληθυσμών προκύπτουν μεγάλες ανάγκες για τη βοήθεια του άμαχου πληθυσμού. Για το σκοπό αυτό ο Ελληνικός Ερυθρός Σταυρός συστήνει 4 υγειονομικές αποστολές που συγκροτούν ιατρεία, τόπους φιλοξενίας και περισυλλογής προσφύγων κάθε εθνικότητας όπου γίνονται απολυμάνσεις, αποφθειριάσεις, εμβολιασμοί, διανομή τροφίμων και ρουχισμού.
Συνεχίζοντας τη δράση του μέσα σε αυτές τις αντίξοες συνθήκες, το 1923 λειτουργεί επίσημα τη Σχολή Διπλωματούχων αδελφών Νοσοκόμων και Επισκεπτριών και αναλαμβάνει τη λειτουργία του νοσοκομείου Ασκληπιείον Βούλας 11. Θεωρώντας απαραίτητη την ευαισθητοποίηση της νεολαίας και την ενασχόληση με ζητήματα που την αφορούν, το 1924 ιδρύεται το τμήμα Νεότητας κυκλοφορώντας το περιοδικό της (Ελληνικός Ερυθρός Σταυρός Νεότητος). Αφορμή για τη συγκρότηση αυτού του φορέα αποτέλεσε η συμβολή των παιδιών στο έργο του Ερυθρού Σταυρού κατά τη διάρκεια του Α΄ Παγκοσμίου πολέμου, όταν παιδιά από τον Καναδά συγκέντρωσαν χρήματα και είδη ιματισμού με σκοπό την υποστήριξη των συνομηλίκων τους στις εμπόλεμες ζώνες της Ευρώπης.
Ο επόμενος μεγάλος σταθμός είναι το 1930 (23 Νοεμβρίου) με τα εγκαίνια του Κοργιαλένειου-Μπενάκειου αποτέλεσε η συμβολή των παιδιών στο έργο του Ερυθρού Σταυρού κατά τη διάρκεια του Α΄ Παγκοσμίου πολέμου, όταν παιδιά από τον Καναδά συγκέντρωσαν χρήματα και είδη ιματισμού με σκοπό την υποστήριξη των συνομηλίκων τους στις εμπόλεμες ζώνες της Ευρώπης12 Νοσοκομείου του Ελληνικού Ερυθρού Σταυρού το οποίο ανταποκρίνοταν στις τελειότερες εξελίξεις της επιστήμης και της τεχνολογίας εκείνης της εποχής. Στη συνέχεια, το 1931, συνεχίζοντας τη δράση του παραλαμβάνει τον Επίκουρο Σύνδεσμο «Σωτήρ», που αποτελούσε τον Α΄ Σταθμό Πρώτων Βοηθειών της Αθήνας. Αναγνωρίζοντας τον σπουδαίο ρόλο των τραυματιοφορέων στη φροντίδα των ασθενών συγκροτείται η Σχολή Εθελοντών Τραυματιοφορέων (1932). Την ίδια χρονιά, έπειτα από το σεισμό στην Ιερισσό της Χαλκιδικής, οργανώνει υγειονομική αποστολή για την περίθαλψη των τραυματιών. Βοηθά, επίσης, στην προσωρινή στέγαση των 25.000 αστέγων και διανέμει ρουχισμό και τρόφιμα.
Θα ήταν παράλειψη να μην αναφερθεί η λειτουργία του πρώτου Κέντρου Αιμοδοσίας στην Ελλάδα στα 1935 -το οποίο αποτέλεσε ορόσημο για την ιατρική ιστορία της χώρας – από τον Μαθιό Μακκά 13 και τον Μικέ Παϊδούση αποτέλεσε η συμβολή των παιδιών στο έργο του Ερυθρού Σταυρού κατά τη διάρκεια του Α΄ Παγκοσμίου πολέμου, όταν παιδιά από τον Καναδά συγκέντρωσαν χρήματα και είδη ιματισμού με σκοπό την υποστήριξη των συνομηλίκων τους στις εμπόλεμες ζώνες της Ευρώπης αποτέλεσε η συμβολή των παιδιών στο έργο του Ερυθρού Σταυρού κατά τη διάρκεια του Α΄ Παγκοσμίου πολέμου, όταν παιδιά από τον Καναδά συγκέντρωσαν χρήματα και είδη ιματισμού με σκοπό την υποστήριξη των συνομηλίκων τους στις εμπόλεμες ζώνες της Ευρώπης 14.
Σε μία από τις πιο ζοφερές περιόδους της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας, τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο (1940-1944) και την Ιταλική – Γερμανική-Βουλγαρική Κατοχή, ο Ελληνικός Ερυθρός Σταυρός αναπληρώνει, στην ουσία, το κράτος, αναλαμβάνοντας την παροχή υπηρεσιών πρόνοιας και αξιοποιώντας τις υποδομές του για τη στήριξη του δοκιμαζόμενου ελληνικού λαού. Για τον λόγον αυτόν παρέχει νοσηλευτική φροντίδα και στελεχώνει νοσοκομειακές μονάδες και σταθμούς πρώτων βοηθειών για την περίθαλψη των τραυματιών. Εκ παραλλήλου διοργανώνει συσσίτια, διανέμει σκεπάσματα και είδη ρουχισμού σε όσους έχουν ανάγκη. Συμπράττει, ακόμη, με οργανώσεις όπως η Εθνική Αλληλεγγύη και η Εθνική Οργάνωση Χριστιανικής Αλληλεγγύης, για την αποτελεσματικότερη διαχείριση του συσσιτίου και τη διανομή γάλακτος, που παραχωρεί ο Διεθνής Ερυθρός Σταυρός.
Σε πολλές περιπτώσεις οι αναφορές του Ερυθρού Σταυρού δίνουν πολύτιμες πληροφορίες για την περίοδο της Κατοχής. Συγκεκριμένα, στην περιοχή της Αιτωλοακαρνανίας το Σεπτέμβριο του 1943, ο Διεθνής Ερυθρός Σταυρός διαπίστωσε ότι καταστροφές, πείνα και ασθένειες για πολλές δεκάδες χιλιάδες κατοίκους είχαν χαρακτήρα συστηματικής «εξόντωσης». Στους συνεργάτες, μάλιστα, του Ελληνικού Ερυθρού Σταυρού απαγορεύονταν να παράσχουν βοήθεια ακόμη και σε βαριά τραυματισμένους γυναίκες και παιδιά.
Η προσφορά του Ελληνικού Ερυθρού Σταυρού συνεχίζεται αδιάλειπτα μεταπολεμικά και ως τις μέρες μας τόσο στο εσωτερικό της χώρας μας όσο και σε διεθνές επίπεδο. Σε εθνικό επίπεδο, ενδεικτικά, αναφέρουμε την προσφορά ιατροφαρμακευτικής περίθαλψης και υλικής βοήθειας για την κάλυψη βασικών αναγκών κατά τον εμφύλιο πόλεμο (1946-1949). Περαιτέρω, η εξέχουσα σημασία που δόθηκε στη συστηματικότερη παροχή κοινωνικής στήριξης στις ευάλωτες ομάδες οδήγησε στην ίδρυση (1965) του Τομέα Κοινωνικής Πρόνοιας. Η κίνηση αυτή υπήρξε καθοριστική διότι η περιστασιακή φιλανθρωπία μετατράπηκε σε μία οργανωμένη και θεσμικά ενισχυμένη κοινωνική υπηρεσία σε ένα σύγχρονο, δομημένο πλαίσιο. Συνέπεια αυτού ήταν να παρέχει πιο αποτελεσματικά βοήθεια σε κατοίκους περιοχών που έχουν πληγεί από φυσικές καταστροφές, δηλαδή σε πλημμύρες, πυρκαγιές και σεισμούς που έγιναν στα Ιόνια νησιά, στην Καλαμάτα, στην Αθήνα και στη Λευκάδα. Επιπλέον, στηρίζει τους πρόσφυγες με οργανωμένα προγράμματα φιλοξενίας, ψυχικής υποστήριξης και κοινωνικής ένταξης των αιτούντων άσυλο στην Ελλάδα.
Σημαντικό σταθμό στην εγχώρια δράση του αποτελεί το έτος 1995, οπότε αρχίζουν οι εργασίες ανέγερσης του Νοσοκομείου Ερρίκος Ντυνάν, ενισχύοντας ουσιαστικά τον τομέα της υγειονομικής περίθαλψης. Σε διεθνές επίπεδο, αξιοσημείωτη είναι η δράση του Ελληνικού Ερυθρού Σταυρού. Ενδεικτικά αναφέρουμε την ανθρωπιστική αρωγή στον σεισμό στη Νικομήδεια της Τουρκίας το 1999, στην Ινδονησία μετά το τσουνάμι το 2005, καθώς και στα πολεμικά γεγονότα στη Μέση Ανατολή και την Ουκρανία. Συγκεκριμένα, αποστέλλει υγειονομικά κλιμάκια, φαρμακευτικό υλικό, σκηνές, τρόφιμα και ιματισμό στους χειμαζόμενους, ανακουφίζοντας άμεσα τον ανθρώπινο πόνο, όπου κι αν αυτός εκδηλώνεται.
Αδελφές Εθελόντριες Νοσοκόμες
«Όποιος γλυτώνει από ένα δάκρυ έναν άνθρωπο
υψώνει ένα μέτρο
το μπόι της ανθρωπότητας»
Γιάννης Ρίτσος
Η καταγραφή που προηγήθηκε για τη μακρά και πλούσια πορεία του Ελληνικού Ερυθρού Σταυρού αποτυπώνει μόνο ένα μικρό μέρος της συνολικής του προσφοράς, η οποία δεν θα είχε αποκτήσει αυτό το εύρος χωρίς την καθοριστική συμβολή των Αδελφών Εθελοντριών νοσοκόμων.
Η παρουσία και η αυταπάρνησή τους σε περιόδους πολέμου καταγράφονται σε μαρτυρίες της εποχής. Χαρακτηριστικά παραδίδουμε μία γραφή του Γιάννη Κατσαβού, αξιωματικού του Πολεμικού Ναυτικού:
«Ο μικρός αυτός στρατός, συναγωνιζόμενος σε ενθουσιασμό, επιμέλεια και εργατικότητα τις μόνιμες Αδελφές του Στρατού, νοσήλευσε 55.000 τραυματίες και ασθενείς κατά τη διάρκεια του Έπους του 1940-1944, σε 58 Στρατιωτικά Νοσοκομεία, σε πολυάριθμους Υγειονομικούς Σταθμούς, σε Ορεινά Χειρουργεία, σε Νοσοκομεία Εκστρατείας, σε Νοσοκομεία Διακομιδής, σε Υγειονομικούς Συρμούς, σε πλωτά Νοσοκομεία, σε Κέντρα Διαλογής, σε Σταθμούς Πρώτων Βοηθειών και Παθητικής Αεράμυνας. Αλλά και στη ζώνη των μετόπισθεν, η παρουσία των Εθελοντριών ήταν ουσιαστική.
Την τεράστια ευθύνη της προετοιμασίας του σχεδίου επιστράτευσης των Εθελοντριών και της εφαρμογής του, είχαν τα Νοσηλευτικά Στελέχη με κορυφαία την Αθηνά Μεσολωρά, Νοσηλεύτρια με φλογερή πίστη και ευρεία μόρφωση. Παντού όπου εργάσθηκαν οι Αδελφές του Ερυθρού Σταυρού, πρόσφεραν ανεκτίμητες υπηρεσίες: ξαγρύπνησαν, ταλαιπωρήθηκαν, αποκλείστηκαν από τα χιόνια, δέχθηκαν αεροπορικές επιθέσεις, αιχμαλωτίστηκαν και, κάποιες από αυτές, έδωσαν και τη ζωή τους, όπως οι εθελόντριες νοσοκόμες που ήταν μεταξύ των 57 θυμάτων το Πάσχα της 20 ης Απριλίου 1941, όταν στα Ιωάννινα γερμανικό αεροπλάνο βομβάρδισε το Β’ Στρατιωτικό νοσοκομείο της πόλης την ώρα που περιποιούνταν τραυματίες. […] Από τις 2.836 Αδελφές Νοσοκόμες που επιστρατεύθηκαν, οι 2.595. ήταν εθελόντριες, οι οποίες πρόσφεραν ανεκτίμητες νοσηλευτικές υπηρεσίες στη ζώνη των πρόσω, όπου οι τραυματίες, οι ασθενείς και οι παγόπληκτοι μαχητές έβρισκαν τη θερμή μητρική στοργή και περίθαλψη».
Άξια καταγραφής είναι και η συγκλονιστική αφήγηση του νομπελίστα ποιητή μας Οδυσσέα Ελύτη, στην εφημερίδα «Πανσπουδαστική», για την γενναία Αδελφή Εθελόντρια (του Ελληνικού Ερυθρού Σταυρού) η οποία κρατά στην ψυχή της την ελπίδα για τη ζωή:
«Στο μέτωπο αρρώστησα από βαρύτατο τύφο. Τα νερά που πίναμε όπου βρίσκαμε, ανάμεσα στα πτώματα των μουλαριών, ήταν μολυσμένα. Χωρίς να γνωρίζω τι έχω, χρειάστηκε να κάνω τρία μερόνυχτα με τα πόδια και με το ζώο για να βρεθώ σε βατό δρόμο και να διακομισθώ στο νοσοκομείο των Ιωαννίνων. Έμεινα εκεί σαράντα μέρες, με σαράντα πυρετό, ακίνητος, με πάγο στην κοιλιά. Με είχαν αποφασίσει, αλλά εγώ δεν είχα αποφασίσει τον εαυτό μου […]. Μόλις αρχίζανε οι βομβαρδισμοί, ανοίγανε το διπλανό μου παράθυρο –μη σπάσουν τα τζάμια– και τιναχτούν επάνω μου και φεύγανε όλοι στα καταφύγια. Έτσι πέρασα όλες τις τρομερές μέρες της γερμανικής επιθέσεως. Κατάμονος, σ’ έναν έρημο θάλαμο και γεμάτος πληγές από την απόλυτη ακινησία. Και την ημέρα που κρίθηκε ότι είχα γλιτώσει και άρχισε να υποχωρεί ο πυρετός, ήρθε η διαταγή να εκκενωθεί το νοσοκομείο.
Με βάλανε, όπως-όπως, σ’ ένα φορείο, που το χώσανε σ’ ένα φορτηγό αυτοκίνητο. Η φάλαγγα, απ’ τα Γιάννενα ως το Αγρίνιο, πολυβολήθηκε οκτώ φορές από τα στούκας. Οι φαντάροι τρέχανε στα χωράφια, όμως εγώ ήταν αδύνατο να σταθώ όρθιος, έστω και για μια στιγμή. Τελικά, στο Αγρίνιο, με παρατήσανε σ’ ένα πεζούλι και φύγανε. Μια καλή κοπέλα, εθελοντής νοσοκόμος, με άλλη αποστολή, με βοήθησε και μ’ έσυρε ως το υπόγειο μιας καπναποθήκης, όπου σωριάστηκα κι έμεινα τρεις μέρες»15.
Στο ποίημα «Ήλιος ο πρώτος», ο Ελύτης έχει μια ποιητική αναφορά στην Αιτωλία. Ίσως αναφέρεται σ’ εκείνο το πέρασμά του από τα μέρη μας:
Έπαιξα με το χιόνι του Χελμού,
μαύρισα μες στης Λέσβος τους ελαιώνες.
Έριξα βότσαλα λευκά σε μια Μυρτώα θάλασσα,
έπλεξα πράσινα μαλλιά στης Αιτωλίας τη ράχη.
Η αμέριστη συμπαράσταση και προσφορά των εθελοντριών του Ε.Ε.Σ. στη διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, στο Αγρίνιο, προβάλλει και μέσα από την αφήγηση της εθελόντριας Αδελφής Θ.Μ. στην Ειρήνη Τριανταφύλλου-Παπαγεωργίου: «Οι νεαρές δεσποινίδες της πόλης εθελοντικά στάθηκαν στο πλάι των τραυματιών από τις μάχες και τα κρυοπαγήματα και σαν μάνες και αδελφές απάλυναν τον πόνο τους βοηθώντας τους με το φαγητό και το νερό. [……] Βοηθούσαν στο τύλιγμα των γαζών στα χειρουργεία. Πρώτα, τις έπλεναν, διότι δεν 15 Οι καπναποθήκες των Αφων Παπαστράτου, στο κέντρο της πόλης του Αγρινίου, κατά την Κατοχή, είχαν μετατραπεί σε νοσοκομείο του Ε.Ε.Σ. υπήρχαν αρκετές για τις ανάγκες, και μετά τις έβαζαν στον κλίβανο για αποστείρωση».
Η συνδρομή τους καταγράφεται και σε έγγραφα εκείνης της εποχής, στα οποία αποτυπώνεται και η συνεργασία του Ε.Ε.Σ. με τον Δ.Ε.Σ.(Διεθνές Κομιτάτο Γενεύης). Ο Αντώνης Φλούντζης κάνει ιδιαίτερη μνεία στη συνεισφορά της Εθελόντριας Αδελφής Νοσηλεύτριας Ελένης Καπάρη 16 ως εκπρόσωπος του Διεθνούς Ερυθρού Σταυρού. Η Ελένη Κάπαρη, το 1943, ακολούθησε 200 Ακροναυπλιώτες που μεταφέρθηκαν στα προσωρινά στρατόπεδα συγκέντρωσης της Κατούνας και της Βόνιτσας 17, κωμοπόλεις της Αιτωλοακαρνανίας, τα οποία είχαν τεθεί υπό τον ιταλικό έλεγχο. Ήταν το μοναδικό άτομο που κατόρθωνε να παίρνει ειδική άδεια εισόδου για τα συγκεκριμένα στρατόπεδα. Ο συγγραφέας, επίσης, γράφει ότι: «Έρχονταν και έφερνε τρόφιμα, φάρμακα, τσιγάρα και διάφορα άλλα είδη του Δ.Ε.Σ. (Διεθνής Ερυθρός Σταυρός), του Ε.Ε.Σ., της Ελληνικής Μέριμνας κλπ. καθώς και δέματα από τους συγγενείς των κρατουμένων…».
Παρατίθεται και ένα έγγραφο αποστολής τροφίμων στις 2 Ιουνίου το 1943, από τον Δ.Ε.Σ. που αναγράφεται και το όνομά της.
Η ανθρωπιστική ταυτότητα του Ελληνικού Ερυθρού Σταυρού
Για τον Ελληνικό Ερυθρό Σταυρό, ο άνθρωπος, «ο πλησίον», αποτελεί το πιο άμεσο, σταθερό και ουσιαστικό σημείο αναφοράς του, και τούτο διότι είναι ορατός, προσιτός, απτός, παθητός, δηλαδή βαθιά ευάλωτος. Άμεση, επομένως, και αδιαπραγμάτευτη προτεραιότητα του Ελληνικού Ερυθρού Σταυρού είναι η ευημερία και η ευτυχία του ανθρώπου.
Μέσα, λοιπόν, σε αυτό το πλαίσιο και μπροστά στις πολύπλευρες κρίσεις των καιρών μας (οικονομικές, κοινωνικές, μεταναστευτικές, περιβαλλοντικές) ο Ελληνικός Ερυθρός Σταυρός σκέφτεται και δρα διαφορετικά σε σύγκριση με το παρελθόν και προσαρμόζεται διαρκώς στις σύγχρονες προκλήσεις, με δράσεις που τις χαρακτηρίζει η ανεκτικότητα και ο βαθύς σεβασμός στη διαφορετικότητα.
Ο Ελληνικός Ερυθρός Σταυρός «μεγαλώνει»18, επεκτείνει το ανθρωπιστικό του έργο και είναι «παρών» όπου ο άνθρωπος δοκιμάζεται. Η δύναμη του έργου του είναι οι εθελόντριες και οι εθελοντές οι οποίοι απαλλαγμένοι από πολιτικές, κοινωνικές ή θρησκευτικές προκαταλήψεις, διακρινόμενοι για την αφοσίωση, την υπομονή, την επιμέλεια και εμφορούμενοι από αγάπη και ευψυχία, διακονούν καθημερινά τις αξίες της φιλαλληλίας και της αλληλεγγύης.
Βρίσκονται με βαθιά επίγνωση ευθύνης δίπλα στον άνθρωπο που υποφέρει από τον πόνο, την εγκατάλειψη ή τον φόβο του θανάτου. Κατ’ αυτόν τον τρόπο, υπηρετούν την αξία της ζωής, πράξη που αποτελεί το θεμέλιο λίθο του πολιτισμού.
Παραπομπές
1. Το 1919 οι Εθνικοί Σύλλογοι του Ερυθρού Σταυρού και της Ερυθράς Ημισελήνου (ένας σύλλογος ανά χώρα) ενώθηκαν σχηματίζοντας την Διεθνή Ομοσπονδία Συλλόγων του Ερυθρού Σταυρού και της Ερυθράς Ημισελήνου.
2. Η Επιτροπή μετεξελίχθηκε στη σημερινή Διεθνή Επιτροπή του Ερυθρού Σταυρού και της Ερυθράς Ημισελήνου.
3. Υπογράφηκε από 12 κράτη.
4. Το έμβλημα του Ερυθρού Σταυρού σε λευκό φόντο δημιουργήθηκε για ένα συγκεκριμένο σκοπό: να διασφαλίσει την προστασία εκείνων που τραυματίζονται στον πόλεμο και εκείνων που τους φροντίζουν.
5. Δεν υπάρχει καταλληλότερη αφορμή για να ενώσει όλους τους ανθρώπους από την αγάπη για τον συνάνθρωπο. Το Διεθνές Κίνημα Ερυθρού Σταυρού και Ερυθράς Ημισελήνου στο οποίο όλοι οι Σύλλογοι έχουν ίση θέση και μοιράζονται εξίσου τις ευθύνες και τα καθήκοντα στην αλληλοβοήθεια, είναι παγκόσμιο. Μια άλλη σημαντική όψη της παγκοσμιότητας εκφράζεται μέσα από την ευρύτητα της αποδοχής των διεθνών κειμένων που απαρτίζουν το Διεθνές Ανθρωπιστικό Δίκαιο και ιδιαίτερα τις τέσσερις Συμβάσεις της Γενεύης του 1949.
6. Οι εθελόντριες και οι εθελοντές είναι άρτια εκπαιδευμένοι με πολύμηνη θεωρητική κατάρτιση και πρακτική άσκηση.
7. Το χειρουργείο που είχε εγκατασταθεί στο Βόλο Μαγνησίας από το σύλλογο της Ενώσεως των Ελληνίδων λειτουργούσε χάρις στην υλική συνδρομή του Ελληνικού Ερυθρού Σταυρού.
8. Χορηγείται η πρώτη Άδεια Ασκήσεως Επαγγέλματος στην Ελλάδα.
9. Το γραφείο αυτό αποτέλεσε τη βάση του μετέπειτα αρχείου του Τομέα Αναζητήσεων.
10. Αρκετές εθελόντριες νοσοκόμες του Ελληνικού Ερυθρού Σταυρού συνόδευσαν τον Ελληνικό Στρατό μέχρι το Εσκί Σεχίρ και τον Σαγγάριο ποταμό. Αρκετές άφησαν στην Μικρά Ασία την τελευταία τους πνοή. Η παρουσία τους θεωρήθηκε ηρωική, καθώς ήταν οι πρώτες γυναίκες εθελόντριες νοσοκόμες που έφθασαν τόσο κοντά στην πρώτη γραμμή του πυρός κατά την διάρκεια της Μικρασιατικής εκστρατείας.
11. Το Ασκληπιείον Βούλας από το 1920 μέχρι το 1923 ήταν Ειδικό Σανατόριο του Πανελληνίου Συνδέσμου κατά της Φυματίωσης.
12. Χτίστηκε από δωρεές των ευεργετών Εμμανουήλ Μπενάκη και Μαρίνου Κοργιαλένιου. Αρχικά το νοσοκομείο λειτούργησε με 2 κλινικές (Παθολογική και Χειρουργική) και 4 εργαστήρια (Ακτινολογικό, Βιοχημικό, Μικροβιολογικό και Παθολογοανατομικό). Η δύναμή του έφτανε τις 185 κλίνες.
13. Υπήρξε ο προσωπικός γιατρός της Πηνελόπης Δέλτα. Υπηρετεί σαν γιατρός στο Αλβανικό Μέτωπο και αποστέλλεται στη Χίο, για την περίθαλψη τραυματιών από τον βομβαρδισμό του Βίριλ.
14. Ο Μικές Παϊδούσης ήταν ιδρυτικό μέλος της Ελληνικής Αιματολογικής Εταιρείας και διευθυντής επί 20 χρόνια στην πρώτη Νοσοκομειακή Τράπεζα αίματος στην Ελλάδα, στο Νοσοκομείο Σμπαρούνη. Αξίζει να αναφερθεί πως δεν εμφανίστηκε ούτε μία αντίδραση από ασυμβατότητα αίματος, τη στιγμή που στις Η.Π.Α. οι θάνατοι από ασύμβατο αίμα έφταναν τις 6.000 το χρόνο.
15. Οι καπναποθήκες των Αφων Παπαστράτου, στο κέντρο της πόλης του Αγρινίου, κατά την Κατοχή, είχαν μετατραπεί σε νοσοκομείο του Ε.Ε.Σ.
16. Ήταν καθολική μοναχή, σπουδαία προσωπικότητα του Διεθνούς Ερυθρού Σταυρού με σημαντικές γνωριμίες και διασυνδέσεις. Στο στρατόπεδο της Λάρισας το 1943 οι κρατούμενοι την ονόμασαν «η
μάνα των κρατουμένων».
17. Στη Βόνιτσα τον Ελληνικό Ερυθρό Σταυρό τον εκπροσωπούσε ο ιερέας. Γράφει ο Α. Φλούντζης: «Μας πρόσεξε όσο μπορούσε από αλεύρι και άλλα τρόφιμα. Την ημέρα του Πάσχα μας έφερε αυγά και ένα αρνί, κουλουράκια και άλλα. Ελειτούργησε και ψάλαμε όλοι μαζί το Χριστός Ανέστη».
18. Διαθέτει 82 περιφερειακά τμήματα, 7.543 ενεργούς εθελοντές και υποστηρίζει 9.500 παιδιά.
Ειρήνη Δ. Τριανταφύλλου – Παπαγεωργίου
Πτυχιούχος Αγγλικής Φιλολογίας και Γλώσσης, και Θεολογίας Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών
Συγγραφέας
Εθελόντρια Βοηθός Αδελφή του Ε.Ε.Σ., στο Περιφερειακό Τμήμα Αγρινίου (τάξη 1996-1997)
*Δημοσιεύεται με την άδεια του προέδρου του Ε.Ε.Σ., Δρς Αντωνίου Αυγερινού
Βιβλιογραφία
1. Διαμαντής, Γ. Α. (2004). Επιτομή ιστορίας της στρατιωτικής ιατρικής και νοσηλευτικής στην Ελλάδα, σσ. 116,151,164, Αθήνα, Lege Artis
2. Ελύτης, Ο. (1962). «Έζησα το θαύμα της Αλβανίας» (Συνέντευξη), Εφημερίδα Πανσπουδαστική, 41, Αθήνα.
3. Κατσαβός, Ι. (2023). «Οι εθελόντριες νοσοκόμες στο έπος του 1940», Περιοδικό Ναυτική Ελλάς, 1080, 46-48.
4. Κυριακόπουλος, Κ. (2020). «Ελληνοτουρκικός πόλεμος του 1897. Η δράση του υγειονομικού του στρατού στο μέτωπο Θεσσαλίας», Περιοδικό δέλτος, 48, 33.
5. Κωσταράς, Γ. (2022). «Ενθυμήματα από το Συνέδριο του Ερυθρού Σταυρού στην Φλωρεντία», Περιοδικό Παρουσία, 38(92), 58-64.
6. Meyer, H. F. (2010). Η 104 η Μεραρχία Καταδρομών στη Δυτική Ελλάδα (Ιούλιος 1943-Σεπτέμβριος 1944). Βλ. στο Κ. Μπάδα & Θ. 19 Σφήκας (Επιμ.), Κατοχή – Αντίσταση – Εμφύλιος: Η Αιτωλοακαρνανία
στη δεκαετία 1940-1950, σσ. 55–67, Αθήνα, Παρασκήνιο.
7. Μπέγζος, Μ. (1994). Φιλοσοφική Ανθρωπολογία της Θρησκείας, σ. 14, Αθήνα, Ελληνικά Γράμματα.
8. Ξάνθου, Α. (2019). Ηθική Θεώρηση της Αιμοδοσίας. [Μεταπτυχιακή εργασία], σ. 20, ΑΠΘ.
9. Τριανταφύλλου, Ε. (2018). Κατίνα Χαντζάρα (1912-1944), σ. 87, Μεσολόγγι, γράμμα.
10. Φλούντζης, Α. (1979). Ακροναυπλία και Ακροναυπλιώτες (1937-1943), σσ. 444, 449, 450, Αθήνα, Θεμέλιο.
Ιστοσελίδες
11. https://www.redcross.gr/istoria/
12. https://www.samarites.gr/?section=1350&language=el_GR
13. https://concentrationcampsgreece.web.auth.gr/-/index.php/camps/larisa/to-stratopedo-larisas
14. https://www.korgialenio-benakio.gr/about-overview/
*
Πηγή: Ελληνικός Ερυθρός Σταυρός: στα «νάματα» του ανθρωπισμού
